بم و منظر فرهنگی آن

نمایانگر تعامل سازنده انسان و محیط طبیعی

   بم و منظر فرهنگی آن در سال 2003 میلادی در سازمان یونسکو و به عنوان اولین منظر فرهنگی ایران به ثبت رسید. موضوع اصلی در مناظر فرهنگی نحوه تعامل انسان و طبیعت پیرامونی آن است که از گذشته تا به امروز به همان شکل باقی مانده است و یا تغییرات کمی داشته است.

   بم شهری است که با قدمتی بیش از 5000 سال (طبق یافته های باستان شناسی ارگ بم) در کنار بیابان لوت یعنی یکی از گرم ترین بیابان های کره زمین در شکل یک باغشهر بنا شده است. باغشهری که اقتصاد اول مردمانش کشاورزی است و یکی از پر قنات ترین شهرهای ایران و جهان است. در گوشه ای از این شهر، ارگ باستانی بم به عنوان بزرگترین مجموعه خشتی دنیا با قدمت 2500 سال بنا شده است و هر ساله تعداد زیادی بازدیدکننده را از سراسر ایران و جهان به دیدن خود فرا می خواند.

 

   سازمان یونسکو برای ثبت آثار کشورها به عنوان یک میراث جهانی ده معیار را مشخص کرده است. شش معیار فرهنگی و چهار معیار طبیعی. بم و منظر فرهنگی آن با کسب چهار معیار فرهنگی یونسکو، در این سازمان به ثبت رسید.

   بم شهری است که بر سر چهارراهی از راه های بازرگانی باستانی قرار گرفته است و همین عامل، باعث تعاملات فرهنگی با سرزمین های مختلف در این ناحیه بوده است. جالب این است که بم چنین موقعیت مهم بازگانی را در یک منطقه بیابانی به دست آورده است. هسته مرکزی این شهر قلعه ای بسیار مستحکم و امنیتی و کم نظیر در محدوده آسیای مرکزی بوده است که مصالح اصلی تشکیل دهنده آن خشت خام (آجرهای ساخته شده از گل خاک رس که با آفتاب خشک می شوند) و چینه (دیوارهایی که از انباشتن چند لایه کاه و گل روی هم ساخته می شوند) است.

   بم و منظر فرهنگی آن نمایانگر نمونه ای موفق از تعامل انسان و طبیعت در یک محیط بیابانی است که عمدتاً بر اساس قنات شکل گرفته است. استفاده از قنات ها از حدود 2000 سال پیش در این منطقه وجود داشته است و تا به امروز استفاده از این سیستم خارق العاده ایرانی ادامه دارد. سیستم قنات مبتنی بر ساختارهای نظام مند اجتماعی و توسط مردم محلی اداره می شود.

 

منظر فرهنگی بم

نمونه برجسته ای از استقرار موفق بشر در سرزمین بیابانی

   هسته اصلی منظر فرهنگی بم، ارگ تاریخی بم و گسل بم است. در محدوده گسل، نشانه هایی از قنات های مربوط به هزاره اول میلادی پیدا شده است. علاوه بر آن در محدوده این گسل، یک استقرار باستانی مربوط به اوایل هزاره اول وجود دارد. بعد از گذشت قرن های متمادی، همچنان قنات های بسیاری در ناحیه گسل وجود دارند که شهر بروات در 5 کیلومتری بم را سیراب می کنند. در واقع گسل مانند سد زیرزمینی آب عمل می کند و موجب جمع شدن آب در یک طرف خود می شود. اینکه مردم این ناحیه از حدود 2000 سال پیش متوجه این نکته شدند و به استخراج آب از دل گسل با حفر قنات پرداختند، خود نشانه هوشمندی و خلاقیت بالای آنان است.

   دو قنات از مجموعه قنات های منطقه گسل جزو یازده قنات ایرانی به ثبت جهانی رسیده اند که در صفحه قنات توضیحات بیشتری از آن ها ارائه شده است.